
در سال ۲۰۱۷، زمانی که پژوهشگران در دانشگاه پنسیلوانیا از پروژه جاهطلبانه «اطلس سلولی انسان» (Human Cell Atlas) رونمایی کردند، هدف نهایی نقشهبرداری از تمامی سلولهای بدن انسان اعلام شد. اما این رویداد علمی برای دکتر داین تیلور (Deanne Taylor) با یک نگرانی بزرگ همراه بود؛ برنامه پژوهشی این پروژه کاملاً بر بافتهای افراد بزرگسال متمرکز شده بود و کودکان در آن جایی نداشتند.
تیلور که از سال ۲۰۱۴ مدیریت بخش بیوانفورماتیک بیمارستان کودکان فیلادلفیا (CHOP) را بر عهده داشت، سالها از کمبود سرمایهگذاری در تحقیقات پزشکی کودکان رنج میبرد. دیدگاه غالب در جامعه علمی این بود که کودکان صرفاً «بزرگسالانی در ابعاد کوچکتر» هستند؛ فرضیهای که از نظر زیستشناسی مولکولی کاملاً نادرست است. سلولهای کودکان از نظر الگوی بیان ژن (خاموش یا روشن شدن ژنها و میزان فعالیت آنها) تفاوتهای بنیادی با بزرگسالان دارند. همین تفاوتها سبب میشود پاسخ بدن کودکان به داروها، دارودرمانی و عوارض جانبی موادی که بزرگسالان بهراحتی تحمل میکنند، کاملاً متفاوت و گاه کشنده باشد.
نگرانی تیلور بهسرعت به یک کارزار علمی تبدیل شد. او با پیوستن به داوطلبان اطلس سلولی انسان، سند چشمانداز مربوط به کودکان را تدوین کرد و ائتلافی از محققان طب کودکان تشکیل داد. تلاشهای او در سال ۲۰۱۹ با انتشار مقاله شاخصی که ضرورت مطالعه زیستشناسی کودکان را تبیین میکرد، به ثمر نشست و مسیر را برای جذب اعتبارات پژوهشی هموار ساخت.
این فشار علمی در سال ۲۰۲۱ به اعطای یک گرنت ۳۸.۵ میلیون دلاری از سوی موسسات ملی الصحه آمریکا (NIH) برای راهاندازی پروژه «بیان ژن-بافت در حال رشد» (dGTEx) انجامید. هدف اصلی dGTEx، ایجاد نخستین پایگاه داده جامع از بافتهای سالم کودکان است؛ پروژهای که با اهدای بافت توسط والدینی که فرزندان خود را از دست دادهاند ممکن شده و نحوه بیان ژنها را در تمامی ارگانهای اصلی بدن بررسی میکند.
تیم تحت مدیریت تیلور، اطلاعات مرتبط با هر نمونه از جمله سوابق خانوادگی و خصوصیات بافت را استانداردسازی و دستهبندی میکند. تحلیلهای زیستی صورتگرفته روی این نمونهها، در نهایت نخستین الگوی مرجع (Baseline) از نحوه عملکرد ژنها در بدن کودکان سالم را ارائه میدهد. این دادهها زیربنای درک تکامل طبیعی بدن، مکانیسم بیماریها و اثربخشی داروها خواهند بود.
پروژه اطلس سلولی انسان، نهایتاً دادههای dGTEx را یکپارچهسازی کرده و امروزه بخش ویژهای را به طب کودکان اختصاص داده است. سارا تایخمان (Sarah Teichmann)، از بنیانگذاران اطلس سلولی انسان، در این باره میگوید: «داین دیدگاهی جامع ارائه داد؛ ما فقط به درک کلیه، مغز یا سیستم ایمنی کودک نیاز نداریم، بلکه محتاج نگاهی همهجانبه به فرآیند رشد کودک هستیم.»
پروژه اطلس سلولی انسان تکاملیافته پروژه ژنوم انسان است که در سال ۲۰۰۳ به پایان رسید. ژنوم انسان مانند یک نقشه قطعات بدون دفترچه راهنماست؛ تمام قطعات را معرفی میکند اما زمان و مکان استفاده از آنها را مشخص نمیسازد. این دفترچه راهنما، همان بیان ژن است.
بر خلاف DNA که در طول زندگی تقریباً ثابت میماند، میزان و نحوه بیان ژنها متناسب با مراحل رشد تغییر میکند. این تفاوتها تعیین میکنند که آیا یک روش درمانی مفید خواهد بود یا آسیبزا. برای نمونه، به دلیل الگوی خاص بیان ژنهای قلبی در کودکان، داروهای شیمیدرمانی ممکن است علاوه بر سلولهای سرطانی، به سلولهای در حال رشد قلب کودک نیز آسیبهای جبرانناپذیری بزنند.
«ما در واقع همان کودکان مسنتر هستیم؛ نادیده گرفتن زیستشناسی دوران کودکان، محروم شدن از پنجرههای طلایی برای مداخله و درمان بیماریهاست.»
— دکتر داین تیلور
پایگاه داده dGTEx قصد دارد نقشهای مولکولی از نحوه عملکرد حدود ۲۰,۰۰۰ ژن موجود در بدن در سلولهای سالم کودکان ارائه دهد. علاوه بر این، تیلور مدیریت مرکز منابع داده Kids First و همکاری با پروژه HubMAP را نیز بر عهده دارد تا نقشههای سه بعدی از سلولهای کودکان ایجاد کند.
هماهنگسازی میان پروژههای مختلف، سازمانهای تأمین نمونه، آسیبشناسان و مراکز تحلیل داده مانند مؤسسه براد (Broad Institute)، یکی از پیچیدهترین مسئولیتهای تیلور است. مدیریت این جریان عظیم از دادههای پراکنده، نیازمند رویکردی بینرشتهای و همگرایی علمی میان متخصصان گوناگون است.
مقایسه سلولهای بیمار با خط پایه سلولهای سالم و همسن، امکان کشف «زیستنشانگرها» (Biomarkers) را فراهم میکند؛ فاکتورهایی که میتوانند به عنوان هدفهای دارویی جدید یا ابزارهای تشخیصی زودهنگام به کار روند.
تکمیل فصل کودکان در اطلس سلولی انسان، این امکان را فراهم میآورد تا منشأ بسیاری از بیماریهای مزمن دوران بزرگسالی به تغییرات مولکولی دوران کودکی ردیابی شود. این دستاورد میتواند طب پیشگیری را دگرگون ساخته و امکان شناسایی و درمان بیماریها را سالها یا حتی دههها پیش از بروز علائم بالینی فراهم کند.
این مطلب بر اساس خبر MIT Technology Review بازنویسی و ترجمه شده است.
دیدگاهها۰
برای ثبت نظر، پرسش یا رأی ابتدا وارد حساب کاربری شوید.